Is er een verschil tussen stress en overprikkeling bij autisme?

Overprikkeling is ook een stress response reactie van het lichaam, maar wordt vaak anders ervaren.

Voor mij zit er veel overlap in. De gevolgen (lichamelijke en mentale uitputting) zijn vaak hetzelfde, maar het verschil zit vooral in de oorzaak en in wat helpt om weer in balans te komen. In deze blog leg ik de overeenkomsten en verschillen uit tussen stress en overprikkeling bij autisme, aan de hand van theorie, voorbeelden uit mijn eigen leven en praktische tips.

De Overeenkomst tussen Stress en Overprikkeling

Stress en overprikkeling zijn beide lichamelijke en mentale reacties op een teveel aan input. Dat betekent dat er meer prikkels binnenkomen dan er op dat moment verwerkt kunnen worden. Het brein krijgt het signaal dat de situatie “onveilig” is en zal alles in werking zetten om te overleven. Dat is een onbewust proces waar je weinig tot geen controle op hebt als dit je overkomt. Ze hebben veel overlappende signalen (zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid, hoofdpijn, snel overmand zijn) en versterken elkaar.

Bij mensen met autisme is die wisselwerking vaak nog sterker. Dat komt doordat het zenuwstelsel gevoeliger is afgesteld: prikkels worden intenser ervaren en moeilijker gefilterd. Daardoor kan stress sneller omslaan in overprikkeling, en omgekeerd.

Wat is stress?

Iedereen ervaart wel eens stress.
Stress is een natuurlijke lichamelijke en emotionele reactie op een situatie waarin je spanning of druk ervaart. Denk aan veranderingen, uitdagingen of bedreigingen. Je lichaam schakelt dan over op paraatheid: je hartslag stijgt, je ademhaling versnelt. Handig als je een presentatie moet geven of een belangrijke deadline hebt. Dit noemen we ook wel het gaspedaal.

Maar langdurige of hevige stress, zonder voldoende herstelmomenten, kan schadelijk zijn. Je raakt uit balans. Je hebt dan je rempedaal nodig: rust, ontspanning en herstel. Stress ontstaat vaak als je draaglast groter is dan je draagkracht; bijvoorbeeld bij werkdruk, een volle agenda of een ingrijpende verandering.

Autisme en stress

Als je autisme hebt, is de kans groot dat je vaker stress ervaart en dat het meer moeite kost om te herstellen. Dat komt onder andere door de andere manier van prikkelverwerking bij autisme. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat mensen met autisme stress anders ervaren en verwerken.

Wat mij (en veel vrouwen met autisme) stress geeft:

Naast ‘klassieke’ oorzaken zoals een volle agenda of veranderingen, ervaar ik extra stress door:

·       Veranderingen en onduidelijkheid (bijvoorbeeld: wie komt er op dat feestje?)

·       Sociale verwachtingen (moet ik wel of niet naar die verjaardag, moet ik reageren op een appje?)

·       Communicatie (ik analyseer gesprekken vooraf, tijdens en achteraf)

·       Overprikkeling (veel geluiden, mensen aanraken, fel (zon) licht)

·       Interne prikkels (negatieve gedachten, perfectionisme, piekeren)

Signalen bij mij: moeheid, hartkloppingen, prikkelbaarheid, hoofdpijn, gespannen spieren.
Wat helpt: taken schrappen, duidelijkheid, een knuffel (soms), een lijstje maken.

Wat is prikkelverwerking?

Prikkelverwerking is het proces waarbij je hersenen zintuiglijke prikkels filteren, verwerken en daar een passende reactie op geven. Denk aan zien, horen, voelen, ruiken, proeven, maar ook interne prikkels zoals honger, kou, evenwicht en pijn.

Je hersenen bepalen welke prikkels belangrijk zijn, en welke je kunt negeren. Op basis daarvan reageer je: drinken als je dorst hebt, of je hand terugtrekken bij hitte.

Prikkelverwerking bij autisme

Bij autisme werkt dit filter vaak anders. Je hersenen filteren minder goed, waardoor:

·       Onbelangrijke prikkels moeilijker genegeerd worden.

·       Veel prikkels tegelijk binnen komen

·       Je gevoeliger bent voor kleine geluiden, aanrakingen, geuren of licht.

·       Je soms ook minder gevoelig bent voor andere prikkels.

Dit maakt de kans op overprikkeling groter.

Wat is overprikkeling?

Overprikkeling is een reactie van het lichaam als er te veel zintuiglijke prikkels binnenkomen. Je brein ziet dit als ‘onveilig’ en gaat in de overlevingsstand. Dit gebeurt vaak onbewust, je kunt het meestal niet tegenhouden.

Wat bij mij o.a voor overprikkeling zorgt:

Geluid: meerdere geluiden door elkaar (bv. gesprek + radio)

Tast: onverwachte aanraking of knuffels

Licht: fel zonlicht, ook bij bewolkt weer draag ik graag een zonnebril

Signalen bij mij: vol hoofd, snel geëmotioneerd, moe, watten in mijn hoofd, prikkelbaarheid.
Wat helpt: stilte, zonnebril, warm bad, alleen zijn.

Overprikkeling kan stress geven, en stress maakt je gevoeliger voor prikkels. Dan kan zelfs een knuffel van mijn man te veel zijn.

Het verschil tussen stress en overprikkeling bij autisme

                         Stress Overprikkeling

Reactie op een stressvolle situatie                                      Reactie op een overload aan zintuiglijke prikkels

Oorzaken: werkdruk, verwachtingen, te veel taken           Oorzaken: geluid, licht, aanraking, geur

Je kunt het deels begrijpen/rationaliseren                         Komt vaak onverwacht en is moeilijk te sturen

Stress kan overprikkeling versterken                                    Overprikkeling kan stress veroorzaken   

Waarom het belangrijk is om stress/overprikkeling bij jezelf te herkennen?

Als vrouw met autisme (of ouder/professional) is het helpend om te weten wanneer je stress ervaart en waardoor. Want hoe beter je je stress herkent, hoe eerder je kunt bijsturen. Niet alleen door je omgeving prikkelarm te maken, maar juist ook door zelf te leren wat jou helpt om tot rust te komen. Dat vraagt zelfkennis, oefening én mildheid. Maar het levert ook veel op: meer regie, minder uitputting en meer ruimte voor jezelf.

Om meer zicht te krijgen op stress en overprikkeling voor mijn coachklanten en voor mijzelf heb ik een checklist gemaakt. Heb je nog goede aanvullingen? Laat het vooral weten. Wil je hem ontvangen? Laat een reactie achter of stuur een berichtje.

👉 Wil je leren hoe je beter omgaat met stress en overprikkeling bij autisme? In mijn trainingen en coaching leer je praktische tools die passen bij jou.